برای بیشتر افراد، بهترین زمان تزریق واکسن آنفولانزا اواخر شهریور تا پایان مهر است؛ یعنی پیش از شروع گردش ویروس در جامعه. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷، ماه‌های سپتامبر و اکتبر (حدود ۱۰ شهریور تا ۹ آبان) را زمان ایده‌آل اعلام کرده است (CDC).
اگر این بازه را از دست داده‌اید، تزریق تا وقتی ویروس در گردش است و واکسن تاریخ‌مصرف‌دار در دسترس است همچنان توصیه می‌شود (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا). بدن حدود دو هفته پس از تزریق آنتی‌بادی محافظ می‌سازد (CDC – Key Facts).
بهترین ماه برای تزریق
مراجع داخلی و بین‌المللی همگی بازه‌ای بین شهریور و آبان را توصیه می‌کنند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) تزریق سالانه را پیش از آغاز فصل آنفولانزا توصیه می‌کند (WHO, 2022).
| مرجع | بازه توصیه‌شده | نوع منبع |
|---|---|---|
| CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا | سپتامبر و اکتبر (حدود ۱۰ شهریور تا ۹ آبان)؛ ترجیحاً تا پایان اکتبر | راهنمای بالینی رسمی با ارجاع به مطالعات |
| عشرتی، معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت | نیمه شهریور تا اواسط مهر | مصاحبه رسانه‌ای؛ مستند علمی نیست |
| قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت | شهریور و مهر | مصاحبه رسانه‌ای؛ مستند علمی نیست |
| پژوهشکده سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران | اواخر شهریور تا اواسط مهر (برخی منابع تا اواسط آبان) | جزوه آموزشی؛ داوری‌شده نیست |
جزئیات گوینده، محل انتشار و پشتوانه هر توصیه داخلی در بخش «وضعیت علمی توصیه‌های داخلی» آمده است.
الگوی فصل آنفولانزا در ایران: داده‌های نظام مراقبت سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ نشان داد بیشتر طغیان‌ها در پاییز و زمستان رخ داده‌اند (Hosseini et al., J Epidemiol Glob Health 2018). در مطالعه سه استان (۲۰۱۲–۲۰۱۳)، اوج موارد مثبت آنفولانزا بین نوامبر و ژانویه (آبان تا دی) بود (مرور منطقه‌ای، PMC). زمان دقیق شروع و اوج فصل هر سال متفاوت است (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
وضعیت علمی توصیه‌های داخلی
هیچ‌یک از توصیه‌های داخلی این مقاله مقاله علمی داوری‌شده یا راهنمای بالینی منتشرشده نیست؛ همه از مصاحبه‌های رسانه‌ای یا جزوه‌های آموزشی گرفته شده‌اند. در جست‌وجوی انجام‌شده، سندی رسمی از وزارت بهداشت یا کمیته کشوری ایمن‌سازی که بازه زمانی تزریق را تعیین یا تأیید کند پیدا نشد. طبق جزوه پژوهشکده سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران، این کمیته هر سال گروه‌های اولویت‌دار را تصویب می‌کند و وزارت بهداشت به دانشگاه‌ها ابلاغ می‌کند؛ درباره تصویب زمان تزریق چیزی ذکر نشده است (دانشگاه علوم پزشکی تهران (TUMS)).
| گوینده / مرجع | توصیه | منبع و تاریخ | استناد به مطالعه | سند تأییدکننده |
|---|---|---|---|---|
| عشرتی، معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت | نیمه شهریور تا اواسط مهر؛ پرخطرها تا اواسط بهمن؛ ایجاد ایمنی ۱۰ تا ۱۵ روز | مصاحبه، خبرگزاری مهر، ۲ مهر ۱۴۰۳ | به «تحقیقات انجام‌شده» اشاره شده، بدون نام بردن از مطالعه | سند تأییدکننده‌ای یافت نشد |
| قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت | شهریور و مهر؛ پرخطرها تا اواسط زمستان | مصاحبه با ایلنا، بازنشر در اکوایران؛ تاریخ در منبع دیده نشد | ذکر نشده | سند تأییدکننده‌ای یافت نشد |
| شهنام عرشی، معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت | از اواسط شهریور؛ ایجاد ایمنی ۱۵ روز تا یک ماه؛ هم‌زمانی با واکسن کرونا بی‌منع، ولی توصیه به ۱ تا ۲ هفته فاصله | مصاحبه با ایسنا، بازنشر در همشهری آنلاین؛ تاریخ در منبع دیده نشد | ذکر نشده | سند تأییدکننده‌ای یافت نشد |
| پژوهشکده سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران | اواخر شهریور تا اواسط مهر (برخی منابع تا اواسط آبان) | جزوه PDF در وب‌سایت پژوهشکده | به «برخی منابع» اشاره شده؛ نویسنده و منبع زمان‌بندی در بخش قابل‌دسترس دیده نشد | داوری‌شده نیست |
| «کارشناسان» بدون ذکر نام | پرهیز از تزریق در حساسیت به تخم‌مرغ (مغایر با CDC) | گزارش خبری آفتاب‌نیوز، مرداد ۱۴۰۵ | ذکر نشده | سند تأییدکننده‌ای یافت نشد |
تنها سند اداری یافت‌شده: نامه‌ای به شماره ۳۰۴/۱۳۹۵۴د، مورخ ۲۷ مهر ۱۴۰۱، خطاب به معاونان بهداشت دانشگاه‌ها. این نامه بر اساس داده‌های مراکز دیده‌وری (ILI و SARI)، افزایش موارد قطعی آنفولانزا در هفته‌های اول تا سوم مهر را گزارش و تسریع تزریق در گروه‌های هدف را درخواست کرده است. نامه بازه ثابتی برای تزریق تعیین نمی‌کند (منتشرشده در وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی ایران).
چرا تزریق خیلی زود (تیر و مرداد) توصیه نمی‌شود؟
دلیل اصلی، کاهش تدریجی اثر واکسن در طول فصل است. CDC تزریق در ژوئیه و اوت (حدود تیر تا اوایل شهریور) را برای بیشتر گروه‌ها توصیه نمی‌کند، به‌ویژه برای سالمندان؛ مگر اینکه احتمال تزریق در زمان بعدی وجود نداشته باشد (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
شواهد کاهش اثر:
- در بزرگسالان بستری، اثربخشی واکسن پس از اوج اولیه، به‌ازای هر ۳۰ روز حدود ۸ تا ۹ درصد کاهش یافت؛ در افراد ۶۵ سال به بالا حدود ۱۰ تا ۱۱ درصد (Ferdinands et al., Clin Infect Dis 2021).
- در داده‌های چهار فصل (۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵)، اثربخشی حدود ۷ درصد در ماه کم شد (Ferdinands et al., Clin Infect Dis 2017).
شواهد مخالف یا محدودکننده:
- مطالعه‌ای در نیروهای نظامی آمریکا حفظ محافظت در سراسر چهار فصل را گزارش کرد (Radin et al., Vaccine 2016).
- در کودکان بستری، اثربخشی در طول فصل پایدار ماند (Sahni et al., Clin Infect Dis 2023). CDC نیز تأکید می‌کند مطالعات کاهش اثر در کودکان کمتر است (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
- یک مطالعه مدل‌سازی CDC نشان داد بخشی از کاهش اندازه‌گیری‌شده ممکن است ناشی از روش اندازه‌گیری باشد، نه کاهش واقعی ایمنی (CDC Stacks).
- پژوهشگران هشدار داده‌اند که به تعویق انداختن تزریق می‌تواند باعث شود برخی افراد اصلاً واکسن نزنند (Clin Infect Dis، سرمقاله).
اگر دیر شد، هنوز ارزش تزریق دارد؟
بله. CDC توصیه می‌کند تزریق پس از اکتبر و در تمام طول فصل ادامه یابد، تا زمانی که ویروس در گردش است و واکسن منقضی‌نشده موجود است (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا). در منابع عمومی CDC آمده که تزریق حتی در ژانویه یا بعد از آن نیز مفید است (CDC).
در یک مصاحبه رسانه‌ای (نه سند علمی یا راهنمای رسمی)، عشرتی، معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، اعلام کرده که افراد پرخطر حتی تا اواسط بهمن می‌توانند واکسن بزنند (خبرگزاری مهر). قباد مرادی، رئیس همین مرکز، نیز در مصاحبه با ایلنا تزریق در افراد پرخطر را در زمان اوج‌ها تا اواسط زمستان ممکن دانسته است (اکوایران).
تزریق دوز یادآور برای کسی که در همین فصل واکسن زده، صرف‌نظر از زمان تزریق اول، توصیه نمی‌شود (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
واکسن چند روز بعد اثر می‌کند؟
حدود دو هفته. CDC اعلام می‌کند آنتی‌بادی‌های محافظ حدود دو هفته پس از تزریق در بدن ساخته می‌شوند، به همین دلیل باید پیش از شروع گردش ویروس در جامعه واکسن زد (CDC – Key Facts). در این فاصله، ابتلا به آنفولانزا همچنان ممکن است.
در مصاحبه‌های رسانه‌ای (نه سند علمی)، عشرتی، معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، این فاصله را ۱۰ تا ۱۵ روز ذکر کرده است (خبرگزاری مهر). شهنام عرشی، معاون فنی همین مرکز در دوره‌ای دیگر، در مصاحبه با ایسنا ۱۵ روز تا یک ماه را بیان کرده است (همشهری آنلاین).
برای مسافران، CDC تزریق دست‌کم دو هفته پیش از سفر را توصیه می‌کند (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
زمان تزریق برای گروه‌های خاص
زمان‌بندی برای برخی گروه‌ها با عموم مردم فرق دارد. همه موارد جدول از راهنمای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا است.
| گروه | زمان توصیه‌شده |
|---|---|
| بیشتر بزرگسالان | شهریور تا آبان؛ پرهیز از تیر و مرداد، مگر احتمال تزریق بعدی نباشد |
| سالمندان ۶۵ سال به بالا | پرهیز جدی از تیر و مرداد به دلیل کاهش سریع‌تر ایمنی؛ ترجیح واکسن پُردوز، ادجوانت‌دار یا نوترکیب |
| باردار در سه‌ماهه اول یا دوم (در تیر و مرداد) | صبر تا شهریور یا مهر، مگر احتمال تزریق بعدی نباشد |
| باردار در سه‌ماهه سوم (در تیر و مرداد) | تزریق زودهنگام قابل‌بررسی است، چون از نوزاد در ماه‌های اول تولد محافظت می‌کند |
| کودکان ۶ ماه تا ۸ سال که ۲ دوز لازم دارند | دوز اول در اولین فرصت (حتی تیر و مرداد)؛ دوز دوم دست‌کم ۴ هفته بعد و ترجیحاً تا پایان مهر یا اوایل آبان |
| کودکانی که ۱ دوز لازم دارند | تزریق در تیر و مرداد قابل‌بررسی است |
| افراد دارای نقص ایمنی | ممکن است تزریق پیش یا پس از درمان سرکوب‌کننده ایمنی (مثل شیمی‌درمانی) لازم باشد؛ با پزشک هماهنگ شود |
واکسن در هر سه‌ماهه بارداری قابل تزریق است (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا). کودکی که پیش از این دست‌کم ۲ دوز واکسن آنفولانزا با فاصله ۴ هفته نگرفته، یا سابقه‌اش نامعلوم است، در این فصل ۲ دوز لازم دارد (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
صبح بزنیم یا عصر؟
شواهد متناقض است و راهنمای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ CDC در بخش زمان‌بندی، به ساعت تزریق اشاره‌ای نکرده است.
شواهد به نفع صبح (فقط در سالمندان):
- در یک کارآزمایی تصادفی‌شده خوشه‌ای در انگلستان روی ۲۷۶ نفر بالای ۶۵ سال، تزریق ساعت ۹ تا ۱۱ صبح در دو سویه از سه سویه، آنتی‌بادی بیشتری نسبت به ساعت ۳ تا ۵ عصر ایجاد کرد (Long et al., Vaccine 2016).
- یک فراتحلیل، پاسخ آنتی‌بادی قوی‌تر صبحگاهی را فقط در افراد ۶۵ سال به بالا معنادار یافت و در افراد ۶۰ سال و کمتر تفاوتی ندید (Vink et al., RIVM).
شواهد مخالف:
- یک کارآزمایی تصادفی‌شده دیگر در مجموع تفاوت معناداری بین تزریق صبح و عصر در سطح آنتی‌بادی نیافت (PMC9574181).
- مطالعه‌ای در JAMA Network Open روی بیش از ۲۳ میلیون تزریق در ۱۵.۹ میلیون بزرگسال (فصل‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶) نشان داد ساعت تزریق تأثیر معناداری بر خطر ابتلا یا بستری به دلیل آنفولانزا ندارد (Pharmacy Times; Epocrates).
تفاوت مهم: مطالعات موافق، سطح آنتی‌بادی را سنجیده‌اند؛ مطالعه بزرگ مخالف، ابتلا و بستری واقعی را. یک کارآزمایی تصادفی‌شده برای افراد ۶۰ تا ۸۵ ساله با عنوان Chrono-Vax برای پاسخ به این پرسش ثبت شده است (ISRCTN65770516).
هم‌زمانی با واکسن‌های دیگر و تزریق هنگام بیماری
هم‌زمانی با واکسن‌های دیگر: واکسن‌های تزریقی آنفولانزا را می‌توان هم‌زمان یا با فاصله با سایر واکسن‌ها زد؛ در صورت هم‌زمانی، هر کدام در محل جداگانه تزریق شود (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا). WHO تزریق هم‌زمان با واکسن کووید-۱۹ را قابل‌قبول می‌داند (WHO, 2022). شهنام عرشی، معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر، در مصاحبه رسانه‌ای (نه راهنمای رسمی) گفته هم‌زمانی منعی ندارد، ولی ۱ تا ۲ هفته فاصله را توصیه کرده تا منشأ عارضه احتمالی مشخص شود (اعتماد آنلاین).
هنگام بیماری: ابتلا به بیماری حاد متوسط یا شدید، با یا بدون تب، از نظر CDC «احتیاط» محسوب می‌شود؛ یعنی معمولاً تزریق تا بهبود به تعویق می‌افتد، مگر اینکه پزشک فایده آن را بیشتر از خطر بداند (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا).
موارد منع یا احتیاط مرتبط (طبق CDC):
- سابقه واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) به دوز قبلی یا اجزای واکسن: منع تزریق آن واکسن.
- سابقه سندرم گیلن‌باره تا ۶ هفته پس از دوز قبلی: احتیاط؛ تصمیم با پزشک.
- حساسیت به تخم‌مرغ: طبق CDC مانع تزریق هیچ نوع واکسن آنفولانزا نیست (CDC – راهنمای واکسن‌های فصلی آنفولانزا). یک گزارش خبری داخلی، به نقل از «کارشناسان» بدون ذکر نام و بدون منبع علمی، خلاف این را نوشته است (آفتاب‌نیوز)؛ در این مورد با پزشک مشورت شود.
